Porady prawnika
#1
SZKODA NA OSOBIE - RODZAJE ROSZCZEŃ


USZKODZENIE CIAŁA                            
ROZSTRÓJ ZDROWIA


1.POKRYCIE WSZELKICH KOSZTÓW poniesionych wskutek uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia (art. 444 § 1 k.c.)

Wszystkie te koszty są wypłacane poszkodowanemu, niezależnie od tego, kto je poniósł.

2.RENTA
z tytułu (art. 444 § 2 k.c.):
• utraty całkowitej lub częściowej zdolności do pracy zarobkowej
• zmniejszonych widoków powodzenia na przyszłość
• zwiększonych potrzeb, tj. zwiększonych wydatków na leczenie, rehabilitację, dojazdy na leczenie i rehabilitację, opiekę innych osób, dodatkowe odżywianie, itp.

3.ZADOŚĆUCZYNIENIE
za doznaną krzywdę (art. 445 § 1 k.c.)

ŚMIERĆ POSZKODOWANEGO


1.ZWROT KOSZTÓW LECZENIA
temu, kto je poniósł (art. 446 § 1 k.c.)

2.ZWROT KOSZTÓW POGRZEBU
temu, kto je poniósł (art. 446 § 1 k.c.)

3.RENTA
w związku ze zmniejszeniem się dochodów po śmierci poszkodowanego
przysługuje osobom bliskim (art. 446 § 2 k.c.):

• wobec których poszkodowany miał ustawowy obowiązek alimentacyjny, np. współmałżonek, dzieci, rodzice – tzw. renta obligatoryjna

• którym stale i dobrowolnie dostarczał środków utrzymania, mimo że nie miał wobec nich obowiązku alimentacyjnego – tzw. renta fakultatywna

4. STOSOWNE ODSZKODOWANIE
dla najbliższych członków rodziny zmarłego z tytułu znacznego pogorszenia się ich sytuacji życiowej (art. 446 § 3 k.c.)

5. ZADOŚĆUCZYNIENIE
za doznaną krzywdę dla najbliższych członków rodziny zmarłego (art. 446 § 4 k.c.)

6. DODATKOWO DLA SPADKOBIERCÓW ZMARŁEGO
roszczenia poszkodowanego dot. szkody osobowej, które przeszły na spadkobierców, gdy poszkodowany zmarł w jakiś czas po wypadku, tj.:

• zwrot wszelkich kosztów poniesionych do dnia jego śmierci (art. 922 § 1 k.c.)
• raty renty (z tytułu utraty zdolności do pracy zarobkowej, zmniejszonych widoków powodzenia na przyszłość i zwiększonych potrzeb) wymagalne do dnia jego śmierci (art. 922 § 1 k.c.)
• zadośćuczynienie - tylko wtedy, gdy zostało uznane na piśmie przez dłużnika albo gdy zostało o nie wytoczone powództwo za życia poszkodowanego (art. 445 § 3 k.c.)

+ ODSZKODOWANIE ZA SZKODĘ NA MIENIU
Źródło: opracowanie własne
Opracowała - Ewa Myśliwiec


RODZAJE ROSZCZEŃ PRZYSŁUGUJĄCE POSZKODOWANYM
W RAMACH UMÓW UBEZPIECZENIA OC
W PRZYPADKU POWSTANIA SZKODY NA OSOBIE


Rodzaje roszczeń przysługujące poszkodowanym w ramach umów ubezpieczenia OC w przypadku powstania szkody na osobie regulują przepisy kodeksu cywilnego na mocy odesłania zawartego w przepisach prawa lub ogólnych warunkach dotyczących poszczególnych ubezpieczeń OC, np. w obowiązkowym ubezpieczeniu OC posiadaczy pojazdów mechanicznych  na mocy odesłania określonego w art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 22.05.2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK. Przepisy prawa lub ogólne warunki dotyczące poszczególnych ubezpieczeń OC zawierają natomiast zapisy dotyczące ewentualnego ograniczenia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń w stosunku do odpowiedzialności cywilnej sprawcy szkody wynikającej z przepisów kodeksu cywilnego.  


I. Jeżeli w wyniku zdarzenia objętego odpowiedzialnością w ramach ubezpieczenia OC poszkodowany doznał uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia to przysługują mu następujące roszczenia (art. 444 i 445 k.c.):

1.    ZWROT WSZELKICH KOSZTÓW
Poszkodowanemu przysługuje roszczenie o zwrot wszelkich kosztów wynikłych z powodu doznanych przez niego obrażeń ciała w wyniku wypadku, poniesionych zarówno przez poszkodowanego jak i przez inne osoby, jeżeli były konieczne i celowe - art. 444 § 1 k.c.
Odszkodowanie z tego tytułu obejmuje takie wydatki jak np.:
-    koszty leczenia poszkodowanego (pobytu w szpitalu,  konsultacji lekarskich, zakupu lekarstw, badań itp.). Ponieważ osoby opłacające składki na ubezpieczenie zdrowotne mają zapewnioną bezpłatną opiekę medyczną to zakład ubezpieczeń zwraca koszty leczenia w części nie pokrywanej w ramach ubezpieczenia zdrowotnego albo w sytuacji, gdy czas oczekiwania na wizyty, badania, rehabilitację itp. byłby długi, a stan zdrowia poszkodowanego wymaga podejmowania jak najszybciej określonego leczenia.
-    wydatki związane z przewozem chorego do szpitala i na zabiegi,
-    koszty przejazdu osób bliskich w celu odwiedzin chorego w szpitalu oraz  ewentualnych noclegów, gdy szpital jest znacznie oddalony od miejsca zamieszkania poszkodowanego lub jego rodziny,
-    koszty zabiegów rehabilitacyjnych,
-    koszty dodatkowego odżywiania,
-    koszty nabycia protez i innych koniecznych aparatów (np. aparatu słuchowego, wózka inwalidzkiego),
-    koszty dostosowania pomieszczeń domowych do niepełnosprawności poszkodowanego,
-    koszty opieki osoby trzeciej (będą to koszty odpowiadające średnim kosztom zatrudnienia osoby do opieki w miejscu zamieszkania poszkodowanego),
-    koszty korepetycji czy indywidualnego nauczania,
-    koszty przygotowania do innego zawodu (jeżeli poszkodowany stał się inwalidą),
-    koszty utraconych zarobków, jeżeli mają charakter przemijający związany z procesem leczenia (jeżeli trwały to przysługuje renta z tytułu utraty zdolności do pracy zarobkowej).

Powyższe wydatki zwracane są na podstawie dowodów potwierdzających ich poniesienie oraz ich wysokość np. rachunków, zaświadczeń, oświadczeń itp. Konieczność żądania takich dokumentów wynika z ogólnej reguły dowodowej wyrażonej w art. 6 k.c. oraz ewentualnie przepisów lub postanowień dotyczących  poszczególnych ubezpieczeń OC.

2.  RENTA
Poszkodowanemu przysługuje renta, jeżeli utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej albo zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość (art. 444 § 2 k.c.).
-    Renta z tytułu utraty możliwości zarobkowych stanowi różnicę pomiędzy dochodami jakie poszkodowany mógłby uzyskiwać, gdyby nie wydarzył się wypadek a otrzymywanymi przez niego po wypadku (np. z tytułu renty płaconej przez ZUS). Renta ta powinna zostać przyznana na czas niezdolności do pracy np. wynikający z  orzeczenia lekarza orzecznika ZUS lub decyzji ZUS o przyznaniu renty z tytułu całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy po zbadaniu, że niezdolność do pracy jest skutkiem tego wypadku, a nie choroby samoistnej lub innego zdarzenia.
-    Renta na pokrycie zwiększonych potrzeb ma wynagrodzić trwające przez dłuższy czas i powtarzające się wydatki na leczenie poszkodowanego, lepsze odżywianie, opiekę i pomoc osób trzecich, szkolenie, korepetycje, itp.
-    Renta z tytułu zmniejszonych widoków powodzenia na przyszłość obejmuje wyrównanie strat o charakterze majątkowym np. niemożność wykonywania określonego zawodu, osiągnięcia spodziewanych awansów itp. Zmniejszenie widoków o charakterze niemajątkowym np. oszpecenie młodej dziewczyny powinno być zaś wynagrodzone w formie zadośćuczynienia.

W wyjątkowych sytuacjach, uzasadnionych interesem poszkodowanego, istnieje możliwość skapitalizowania renty (całości lub części) tzn. przyznania jednorazowego odszkodowania zamiast dokonywania wypłat renty w określonych odstępach czasu. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy poszkodowany stał się inwalidą, a otrzymanie jednorazowego odszkodowania ułatwi jemu wykonywanie nowego zawodu.

3.  ZADOŚĆUCZYNIENIE

Za doznaną krzywdę, tj. cierpienia moralne i fizyczne, poszkodowanemu może być przyznane zadośćuczynienie pieniężne (art. 445 § 1 k.c.) w formie jednorazowego świadczenia.

Wysokość zadośćuczynienia (jak i poniżej omawianego w pkt II 3 stosownego odszkodowania z tytułu pogorszenia się sytuacji życiowej) nie jest limitowana ani przez przepisy kodeksu cywilnego ani przez żadne inne przepisy. Poza jednym wyjątkiem mianowicie: odpowiedzialność ubezpieczyciela ogranicza się do określonej w umowie ubezpieczenia OC sumy gwarancyjnej. Przepisy kodeksu cywilnego posługują się tylko pojęciem „odpowiedniej sumy” należnej tytułem zadośćuczynienia lub pojęciem „stosownego odszkodowania”. Wobec powyższego na tle przepisów art. 445 i 446 k.c. szczegółowe zasady przyznawania i ustalania wysokości powyższych świadczeń wykształciło orzecznictwo sądowe (przede wszystkim orzecznictwo Sądu Najwyższego).

Zgodnie z tym orzecznictwem przyznanie zadośćuczynienia lub stosownego odszkodowania zależy od szeregu różnych czynników, omówionych niżej. Dlatego kwoty tych świadczeń w każdej sprawie oceniane są indywidualnie. W związku z powyższym nie można wprowadzić żadnych przepisów regulujących odgórnie wysokość powyższych świadczeń. W każdej konkretnej sprawie zadośćuczynienie lub stosowne odszkodowanie przyznawane jest w oparciu o wysokość kwot zasądzanych przez sądy powszechne w podobnych sprawach na terenie miejsca zamieszkania poszkodowanego. Świadczenia te bowiem uwzględniają nie tylko rozmiar doznanej szkody, ale również warunki społeczne i ekonomiczne, w których zamieszkuje poszkodowany.

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego ustalenie wysokości kwoty należnej tytułem zadośćuczynienia zależy od całokształtu okoliczności mających wpływ na rozmiar doznanej krzywdy, a więc zależy nie tylko od określonego procentowo trwałego uszczerbku na zdrowiu (wyrok SN z 10.10.1967 I CR 224/67 OSNCP 1968/6/107; wyrok SN z 12.04.1972 II CR 57/72 OSNCP 1972/10/183). Wysokość zadośćuczynienia w konkretnej sprawie powinna być wypadkową wielu czynników w szczególności:
-    charakteru i dolegliwości obrażeń (dokonywane operacje, bolesność zabiegów, leczenie sanatoryjne),
-    trwałości następstw powypadkowych (kalectwo, oszpecenie, procent trwałego uszczerbku na zdrowiu),
-    prognoz na przyszłość,
-    niemożności wykonywania dotychczasowej pracy zawodowej,
-    długotrwałego leczenia i pobytu w szpitalu,
-    konieczności korzystania z opieki innej osoby,
-    konsekwencji doznanych obrażeń w życiu prywatnym i społecznym,
-    wieku (tj. im młodsza osoba tym krzywda jest większa),
-    płci poszkodowanego.
Konieczność powtarzania klasy (lub roku studiów) przez poszkodowanego uzasadnia zwiększenie wysokości zadośćuczynienia.

Wysokość zadośćuczynienia nie może być zatem sumą ustaloną automatycznie, poprzez pomnożenie jakiejś kwoty przez procentowo określony uszczerbek na zdrowiu.
Ustalony procent trwałego uszczerbku na zdrowiu jest tylko jednym z elementów decydujących o wysokości zadośćuczynienia i nie stanowi samodzielnego źródła roszczenia o odrębne świadczenie.
Jeżeli poszkodowany zgłasza roszczenie o wypłatę oprócz zadośćuczynienia dodatkowo odszkodowania za trwały uszczerbek na zdrowiu to jego roszczenie jest niezasadne. Polskie prawo cywilne nie przewiduje bowiem odszkodowania – przyznawanego oprócz zadośćuczynienia – za trwały uszczerbek na zdrowiu, gdyż trwały uszczerbek na zdrowiu jest jednym z elementów decydujących o wysokości zadośćuczynienia.
Odszkodowanie za ustalony uszczerbek na zdrowiu przewidują tylko przepisy ubezpieczeń społecznych dotyczące wypadków przy pracy oraz ubezpieczenia dobrowolne następstw nieszczęśliwych wypadków. W tych przypadkach nie jest jednak przyznawane zadośćuczynienie.

Również pozostałe czynniki mające wpływ na wysokość zadośćuczynienia nie mogą stanowić podstawy do występowania z odrębnym od zadośćuczynienia roszczeniem.

Zadośćuczynienie pieniężne za doznaną wskutek uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia krzywdę ma charakter kompensacyjny. Ma ono na celu przede wszystkim złagodzenie uczucia krzywdy, drogą swoistej i pośredniej rekompensaty. Wysokość zadośćuczynienia powinna być zatem dostosowana do rozmiaru krzywdy (orzeczenie SN z 27.01.1978 r. I CR 8/78). Nie może być więc ani symboliczna ani nadmiernie wysoka w stosunku do doznanej krzywdy.
Zgodnie z najnowszą linią orzecznictwa Sądu Najwyższego wysokość zadośćuczynienia pieniężnego powinna uwzględniać aktualne warunki oraz stopę życiową społeczeństwa, kraju, w którym mieszka poszkodowany. Najbliższym punktem odniesienia powinien być poziom życia osoby, której przysługuje zadośćuczynienie, gdyż jej stopa życiowa rzutować będzie na rodzaj wydatków konsumpcyjnych mogących zrównoważyć doznane cierpienie (wyrok SN z dnia 29.05.2008 r. II CSK 78/08).
 
Zadośćuczynienie powinno objąć również krzywdę, którą poszkodowany będzie na pewno odczuwać w przyszłości.
Prawo polskie nie przewiduje natomiast odszkodowania lub zadośćuczynienia za ból i cierpienie doznane przez rodzinę poszkodowanego.

WYSOKOŚĆ ZADOŚĆUCZYNIENIA PRZY BRAKU USZCZERBKU NA ZDROWIU

Wysokość zadośćuczynienia przy braku uszczerbku na zdrowiu spowodowanego wypadkiem może być ustalona z uwzględnieniem wysokości minimalnego jednorazowego odszkodowania określonego przepisami ustawy o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych albo średniej miesięcznej płacy w sferze produkcji materialnej z okresu wytoczenia powództwa (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16.02.2000  II UKN 416/99 OSNAP 2001/16/520).


II. Jeżeli poszkodowany zmarł wskutek odniesionych w wypadku obrażeń ciała lub rozstroju zdrowia to osobom uprawnionym przysługuje odszkodowanie określone w art. 446 k.c., a zatem uprawniony może zgłosić następujące żądania:

1. Roszczenie o zwrot poniesionych kosztów leczenia (art. 446 § 1 k.c.), udokumentowanych odpowiednimi rachunkami albo zaświadczeniami czy oświadczeniami. Zwrot powyższych kosztów przysługuje osobie, która je poniosła.

2.  Roszczenie o zwrot poniesionych kosztów pogrzebu (art. 446 § 1 k.c.), udokumentowanych odpowiednimi rachunkami albo zaświadczeniami czy oświadczeniami. Te koszta również przysługują osobie, która je poniosła.

Koszty pogrzebu obejmują uzasadnione wydatki, odpowiadające zwyczajom środowiska, z którego pochodził zmarły (ich rodzaje kształtuje orzecznictwo) m. in. koszty przewiezienia zwłok, zakupu miejsca na cmentarzu, zakupu odzieży żałobnej oraz koszty postawienia nagrobka (wyrok SN z 10.12.1962 r., I PR 244/62 OSN 1964, poz. 11, wyrok SN z 06.01.1982 r., II CR 556/81, Lex nr 8388).

Koszty pogrzebu będą obejmowały zatem zwrot:
a)    kosztów bezpośrednio z pogrzebem związanych jak np. przewóz zwłok, nabycie trumny, usługę pogrzebową, zakup miejsca na cmentarzu, kwiaty, wieńce, znicze, nekrologi, msza św. i in.,
b)    zwrot wydatków odpowiadających zwyczajom środowiska, z którego zmarły pochodził, tzn. np.:
-    koszt postawienia nagrobka (po jego postawieniu) w granicach przeciętnych cen nagrobków na danym terenie (wyrok SN z dnia 22.01.1981 r. II CR 600/80 Lex nr 8301). Zwrot tych kosztów następuje co do zasady na podstawie oryginału rachunku.
-    wydatki na kwiaty, wieńce,
-    koszty zakupu odzieży żałobnej dla zmarłego,
-    koszty zakupu odzieży żałobnej dla najbliższej rodziny zmarłego, z tym że wydatek ten musi być umiarkowany oraz może dotyczyć niezbędnej odzieży. Roszczenie o pokrycie kosztów zakupu dla najbliższych członków rodziny zmarłego odzieży żałobnej nie tylko na czas pogrzebu, ale i na okres żałoby (np. odzieży zimowej, wiosennej i letniej) jest uzasadnione pod warunkiem, że wydatek z tego tytułu jest umiarkowany tzn. odpowiada średnim cenom danych rzeczy na terenie miejsca zamieszkania uprawnionych oraz obejmuje zakup niezbędnej odzieży żałobnej. Zgodnie bowiem z orzecznictwem Sądu Najwyższego (wyrok SN z dnia 7.03.1969 r. II PR 641/68 Lex nr 14008, OSNC 1970/2/33) do kosztów pogrzebu można zaliczyć m. in. umiarkowany wydatek poniesiony na zakup niezbędnej odzieży żałobnej, której noszenie w czasie pogrzebu, jak i przez dłuższy czas po zgonie osoby bliskiej jest zwyczajowo przyjęte w wielu środowiskach w naszym społeczeństwie. Zdaniem Sądu Najwyższego odmienny pogląd, jako nie liczący się z panującą u nas obyczajowością jest nie do przyjęcia.

-    koszty poczęstunku osób biorących udział w pogrzebie utrzymane w granicach średnich kosztów obiadu z deserem dla zaproszonej liczby osób (wyrok SN II CR 600/80 Lex nr 8301).

Odszkodowanie z tytułu kosztów zakupu odzieży dla zmarłego oraz odzieży żałobnej dla jego najbliższej rodziny należy ustalać w oparciu o przedstawione rachunki ich zakupu, a w przypadku ich braku na podstawie średnich cen rzeczy danego rodzaju różnych producentów w handlu detalicznym.
    
ZASIŁEK POGRZEBOWY

Jeżeli koszty pogrzebu zostały pokryte przez małżonka, dziecko, rodziców, rodzeństwo i wnuków zmarłego to od ustalonego odszkodowania z tytułu zwrotu kosztów pogrzebu nie należy odliczać zasiłku pogrzebowego otrzymanego z ZUS przez te osoby (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27.03.1981 r.  III CZP 6/81 OSNC 1981/10/183).
Jeżeli koszty pogrzebu zostały pokryte przez inne osoby to ustalając odszkodowanie należy odliczyć otrzymany przez te osoby zasiłek pogrzebowy od całkowitych kosztów pogrzebu.

3. STOSOWNE ODSZKODOWANIE ZA ZNACZNE POGORSZENIE SIĘ SYTUACJI ŻYCIOWEJ NAJBLIŻSZYCH CZŁONKÓW RODZINY WSKUTEK ŚMIERCI POSZKODOWANEGO (ART. 446 § 3 K.C.).


Stosowne odszkodowanie powinno być przyznawane przez zakłady ubezpieczeń, jak była o tym mowa przy zadośćuczynieniu, w wysokości odpowiadającej aktualnemu orzecznictwu sądów powszechnych, wydanym w podobnych sprawach w miejscu zamieszkania uprawnionych.

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego (wyrok z dnia 20.07.1967 r. CR 53/67, niepublikowany) „odszkodowanie z powodu utraty osoby najbliższej jest odszkodowaniem nie za jej śmierć i psychiczne cierpienia z tej przyczyny, lecz za pogorszenie się sytuacji życiowej osoby najbliższej wskutek tej śmierci i to tylko wtedy, gdy pogorszenie to jest znaczne. Odszkodowanie to musi być stosowne, tzn. służyć celowi przystosowania się do zmienionych warunków, a nie uwzględniać utraty wszystkich możliwych w przyszłości korzyści od osoby, która utraciła życie” (wyrok SN z dnia 20.07.1967 r. CR 53/67, a także wyrok SN z dnia 10.03.1969 r. I CR 26/69; wyrok SN z 8.11.77 r. IV CR 419/77; wyrok SN z 14.03.1969 r. I CR 536/68; wyrok SN z 21.02.1968 r. I PR 22/68).

Stosowne odszkodowanie na podstawie art. 446 § 3 k.c. przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy śmierć doprowadziła do znacznego pogorszenia się sytuacji życiowej osób bliskich zmarłego. Dlatego odszkodowanie to ma charakter fakultatywny, tzn. nie musi a może być przyznane w konkretnym przypadku, o ile ww. elementy wystąpią i będą wskazywały, że pogorszenie sytuacji życiowej jest znaczne.

Oceniając, czy śmierć poszkodowanego doprowadziła do znacznego pogorszenia się sytuacji życiowej konkretnej osoby, należy mieć na uwadze, że zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego odszkodowanie to obejmuje przede wszystkim wyrównanie takich szkód, które nie ulegają uwzględnieniu przy zasądzeniu renty.
Są to szeroko pojęte szkody majątkowe, często nieuchwytne lub trudne do obliczenia, prowadzące do znacznego pogorszenia się sytuacji życiowej osoby najbliższej, polegające m. in. na:
-    pogorszeniu obecnej sytuacji materialnej,
-    utracie realnej możliwości polepszenia warunków życia najbliższych członków rodziny zmarłego, np. śmierć osoby bliskiej, z którą związana była realizacja planów życiowych mających poprawić warunki materialne (wyrok SN z 8.07.1974 r. ICR 361/74, OSPiKA 1975, poz. 204), np. śmierć dorastającego dziecka, na którego pomoc materialną rodzice mogli liczyć w najbliższej przyszłości (wyrok SN z 13.05.1969 r. II CR 128/69 OSPiKA 1970, poz. 122),
-    pozbawieniu w przyszłości rodziców pomocy i opieki ze strony dziecka,
-    utracie przez dziecko osobistych starań matki lub ojca o jego wychowanie i utrzymanie (wyrok SN z 6.02.1968 r. I CR 654/67 OSN 1969, poz. 14),
-    doznaniu silnego wstrząsu psychicznego wskutek tragicznej śmierci osoby najbliższej, który powoduje znaczne pogorszenie się stanu zdrowia, a w konsekwencji skutkuje osłabieniem aktywności życiowej, zmniejszeniem zarobków i zwiększeniem wydatków m. in. na leczenie lub na pomoc innych osób (wyrok SN z 08.05.1969 r. II CR 114/69 OSN 1972, poz. 129),
-    po stracie małżonka –
  poczuciu samotności po stracie długoletniego towarzysza życia i cennej podpory życiowej, co również pociąga za sobą osłabienie aktywności życiowej, zwiększenie wydatków na leczenie lub na pomoc innych osób z powodu braku pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego,
 konieczności dalszego wychowywania małoletnich dzieci bez pomocy i wsparcia małżonka co skutkuje poczuciem osamotnienia i bezradności wobec wzrastających trudności życiowych.

Wobec powyższego wysokość tego odszkodowania nie zależy bezpośrednio od zamożności zmarłego.

W ramach powyższego stosownego odszkodowania nie podlegają natomiast wynagrodzeniu pieniężnemu same cierpienia moralne, będące następstwem śmierci poszkodowanego, gdyż jest to odszkodowanie o charakterze majątkowym, a nie ma ono charakteru zadośćuczynienia (uchwała SN z dnia 26.10.1970 r. III PZP 27/70 OSN 1971/120). Zadośćuczynienie jest nowym świadczeniem odrębnym od stosownego odszkodowania omówionym poniżej w pkt 5.

Stosowne odszkodowanie ma inny charakter i cel niż zadośćuczynienie, w związku z tym odmienne są kryteria jego przyznawania i wysokość kwot przyznawanych tytułem stosownego odszkodowania przez sądy powszechne.

Dla każdej z uprawnionych osób mogą istnieć odmienne przesłanki warunkujące stopień pogorszenia się jej sytuacji życiowej, a zatem i wysokość stosownego odszkodowania.       

Analiza orzecznictwa Sądu Najwyższego wskazuje, iż sąd ten mając na uwadze powyższe zasady uznaje, że znaczne pogorszenie się sytuacji życiowej następuje generalnie w przypadku:
-    małoletnich dzieci (również, gdy w chwili śmierci rodzica były jeszcze nie narodzone) lub pełnoletnich dzieci, które jeszcze się nie usamodzielniły - po śmierci jednego z rodziców lub po śmierci faktycznego opiekuna (np. dziadka, macochy),
-   jednego z małżonków po śmierci drugiego małżonka, jeżeli małżonkowie pozostawali we wspólnym gospodarstwie domowym,
-   rodziców po śmierci dziecka (ewentualnie opiekuna po śmierci dziecka, które wychowywał i utrzymywał np. babci),
-   każdego z najbliższych członków rodziny zmarłego, gdy wskutek jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie stanu zdrowia tej osoby.

W oparciu o orzecznictwo Sądu Najwyższego znaczne pogorszenie się sytuacji życiowej nie następuje, a zatem nie przysługuje stosowne odszkodowanie w przypadku:
-   śmierci rodzeństwa, chyba że zmarły zastępował rodzeństwu rodziców lub dostarczał środków utrzymania rodzeństwu ze względu na skromne dochody rodziców,
-    nie usamodzielnionych wnuków po śmierci dziadka lub babci, chyba że dziadkowie wychowywali i utrzymywali dziecko zastępując mu faktycznie rodziców,
-    dziadków po śmierci wnuków, chyba że dziadkowie wychowywali i utrzymywali wnuka, w związku z czym dziadek lub babcia mogli liczyć na ich pomoc obecną lub późniejszą bądź w gospodarstwie domowym bądź w codziennych sprawach życiowych lub też pomoc finansową. Takie odszkodowanie może też przysługiwać dziadkowi lub babci po śmierci wnuka, gdy wnuk dobrowolnie świadczył im stałą pomoc, nawet jak nie był wcześniej wychowany przez dziadków albo, gdy wskutek jego śmierci znacznie pogorszył się ich stan zdrowia (wyrok SN z dnia 1.04.1974 r. II CR 127/74).

Śmierć jednego z rodziców w przypadku dorosłych, usamodzielnionych dzieci tylko wyjątkowo mogłaby spowodować powstanie znacznego pogorszenia się ich sytuacji życiowej. Taka sytuacja mogła by wystąpić np.:
-    w przypadku, gdy zmarły był jedynym żywicielem swoich dorosłych dzieci, które z przyczyn obiektywnych nie mogą podjąć żadnej pracy zarobkowej, gdyż zamieszkują w rejonie o bardzo wysokim bezrobociu, a wiek i wykształcenie nie rokują nadziei na możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy lub
-    gdyby śmierć rodzica wywołała znaczne pogorszenie się stanu zdrowia dorosłego dziecka wskutek doznania silnego wstrząsu psychicznego (potwierdzonego dokumentacją medyczną), a w związku z tym powstała konieczność ponoszenia dodatkowych wydatków na leczenie.

4. Renta

Po śmierci poszkodowanego roszczenie o rentę przysługuje osobom w stosunku, do których na zmarłym ciążył ustawowy obowiązek alimentacyjny lub osobom bliskim, którym zmarły stale i dobrowolnie dostarczał środków utrzymania (art. 446 § 2 k.c.).

a) Roszczenie o przyznanie renty dla osób, w stosunku do których zmarły miałby ustawowy obowiązek alimentacyjny - tzw. renta obligatoryjna.
Renta ta ma rekompensować przede wszystkim pogorszenie się sytuacji materialnej osób uprawnionych po śmierci poszkodowanego (zmniejszenie się dochodów rodziny). Jej wysokość wyznaczają możliwości zarobkowe i majątkowe zmarłego oraz usprawiedliwione potrzeby uprawnionego, a ponadto czas prawdopodobnego trwania obowiązku alimentacyjnego (art. 446 § 2 k.c.). Renta nie może być wyższa od kwoty, którą zmarły byłby zobowiązany świadczyć z tytułu obowiązku alimentacyjnego.

Dziecku renta przysługuje dopóty, dopóki nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie (np. do ukończenia studiów). Renta ta przysługuje również wówczas, gdy zmarła matka nie pracowała zarobkowo, a zajmowała się wyłącznie wychowaniem dzieci i prowadzeniem gospodarstwa domowego.

Wdowie należy się renta na podstawie art. 446 § 2 k.c. jak długo ciąży na niej obowiązek utrzymywania i wychowywania dzieci. Ponadto wdowie należy się renta, chociaż nadal pracuje zarobkowo, ale wychowuje jedno dziecko. Renta może być także przyznana małżonkowi, który dotychczas nie pracował zarobkowo i nie wychowywał dzieci do czasu, kiedy będzie mógł podjąć pracę zarobkową. Renta może przysługiwać także małżonkowi, który pracował w chwili śmierci poszkodowanego i nadal pracuje zarobkowo, jednakże osiągane przez niego dochody są niższe od tych, które przypadały na jego utrzymanie przed śmiercią drugiego małżonka.

Również rodzicom może być przyznana renta, jeżeli zmarłe dziecko łożyło kwoty na ich utrzymanie, gdyż znajdują się w niedostatku choćby częściowym.

b) Ponadto na podstawie art. 446 § 2 zd. 2 renty (tzw. renta fakultatywna) mogą żądać inne osoby bliskie, którym zmarły stale i dobrowolnie dostarczał środków utrzymania, jeżeli z okoliczności wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego, tj. powszechnie uznane w kulturze naszego społeczeństwa wartości. Granicę wysokości tej renty wyznaczają również usprawiedliwione potrzeby uprawnionego oraz możliwości zarobkowe i majątkowe zmarłego.

Roszczenia osób uprawnionych do renty i stosownego odszkodowania (na podstawie art. 446 § 2 i § 3 k.c.) są niezależne od roszczeń osoby bezpośrednio poszkodowanej (zmarłej) i otrzymanego przez nią odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie art. 444 i 445 k.c.      

5. Zadośćuczynienie

Od dnia 03.08.2008 r. najbliższym członkom rodziny zmarłego może zostać przyznane zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę (art. 446 § 4 k.c. – przepis został wprowadzony do Kodeksu cywilnego z dniem 03.08.2008 r.).
Przepis ten wskazuje tylko krąg osób uprawnionych do zadośćuczynienia, tj. najbliższych członków rodziny zmarłego oraz że tytułem zadośćuczynienia może zostać przyznana odpowiednia suma pieniężna.
Szczegółowe kryteria przyznawania zadośćuczynienia oraz jego wysokość określa w konkretnych stanach faktycznych orzecznictwo Sądów Apelacyjnych i Sądu Najwyższego.  
 
6. Roszczenia poszkodowanego dotyczące szkody osobowej, które przechodzą na spadkobierców

Jeżeli poszkodowany zmarł w pewien czas po wypadku wskutek obrażeń ciała lub rozstroju zdrowia doznanych w wyniku tego wypadku, to oprócz roszczeń wymienionych wyżej w pkt 1 – 5 dotyczących szkody na osobie (tj. zwrotu kosztów leczenia, zwrotu kosztów pogrzebu, stosownego odszkodowania z tytułu pogorszenia się sytuacji życiowej, zadośćuczynienia oraz renty, z którymi mogą wystąpić osoby uprawnione wymienione w przepisach art. 446 k.c.) spadkobiercom zmarłego przysługują także te roszczenia dotyczące szkody na osobie, które przysługiwały poszkodowanemu, a które przeszły na jego spadkobierców, tj.:
-    roszczenie o pokrycie wszelkich kosztów wynikłych z uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia (art. 444 § 1 k.c.) – poniesionych do dnia jego śmierci bezpośrednio przez samego poszkodowanego lub przez inne osoby,
-    roszczenie o raty renty wymagalne do dnia jego śmierci (art. 444 § 2 k.c. - tj. z tytułu utraconych możliwości zarobkowych, zmniejszonych widoków powodzenia na przyszłość i zwiększonych potrzeb),
-    zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę, jeżeli zostało uznane na piśmie albo gdy powództwo o nie zostało wytoczone za życia poszkodowanego (art. 445 § 3 k.c.).


7. Spadkobiercom zmarłego poszkodowanego przysługują także roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej w mieniu należącym do zmarłego poszkodowanego (art. 922 k.c. w zw. z art. 361 § 2 k.c.) np. w pojeździe, rzeczach osobistych.

opracowała – Ewa Myśliwiec
Odpowiedz


Skocz do:


Użytkownicy przeglądający ten wątek: 1 gości